Lịch sử 10 · 45 phút · Gói dạy thử

Thành Cổ Loa: đọc văn minh Âu Lạc từ dấu tích

Kịch bản theo phút, phiếu học tập một trang A4 và đáp án cho bài 3D Thành Cổ Loa. Đọc 10 phút là dạy được. Phút dự kiến và việc của giáo viên từng bước cũng hiện trên màn hình giáo viên khi lên lớp.

Bản thử, chờ giáo viên bộ môn duyệt

Mở bài 3D

Bắt đầu trong 10 phút

Những gì cần biết trước khi vào lớp. Trang này in ra được (nút In kịch bản).

Học sinh làm được

Chỉ ra được các điều kiện tự nhiên và kinh tế giúp Cổ Loa thành kinh đô: đất cao, sông nước, đồng lúa, nghề đúc đồng.
Phân biệt được tư liệu khảo cổ với tư liệu sử cũ, truyền thuyết, và nói được mỗi loại cho biết điều gì.
Xếp được các dấu tích vào thành tựu về đời sống vật chất, đời sống tinh thần, tổ chức xã hội và Nhà nước.
Giải thích được vì sao việc đắp thành Cổ Loa là dấu hiệu của một Nhà nước.

Chuẩn bị

Máy tính có Chrome hoặc Edge bản mới, nối máy chiếu. Chạy trang Kiểm máy trên chính máy này trước buổi dạy.
Mở bài một lần trước giờ học, bấm qua đủ 10 bước để cảnh và bản đồ được tải sẵn. Bài này chưa có bản offline.
In phiếu học tập: mỗi học sinh một tờ, hoặc mỗi nhóm hai em một tờ.
Học sinh: Bút. Không cần máy tính hay điện thoại.

Năm bước lên lớp

Mở bài, bấm Lên lớp trên thanh đầu bài (hoặc phím Shift P). Bảng Thông tin bên phải hiện lời giảng, số đo và nguồn của từng bước.
Phòng sáng thì bật menu Thêm → Chế độ Máy chiếu cho chữ to và đậm hơn.
Menu Thêm → Màn hình giáo viên: cửa sổ này hiện phút dự kiến, việc cần làm, câu hỏi và đáp án của từng bước. Kéo cửa sổ bài sang màn chiếu, giữ cửa sổ giáo viên trên laptop. Hoặc quét mã để dùng điện thoại làm điều khiển.
Chuyển bước bằng bút trình chiếu, phím mũi tên, hoặc nút trên điện thoại. Phím B làm màn đen khi cần lớp thảo luận nhóm.
Làm theo cột Giáo viên của kịch bản. Đồng hồ trên màn hình giáo viên chuyển màu cam khi bước đang chậm so với dự kiến.

Khi gặp sự cố

Cảnh giật, chậm	Bài tự chuyển sang chế độ nhẹ khi máy yếu. Có thể mở sẵn bằng cách thêm `?lite=1` vào cuối địa chỉ. Đóng các tab khác.
Phòng không có mạng	Bài này chưa có bản offline. Mở bài lúc còn mạng, bấm qua đủ 10 bước và giữ nguyên tab; cảnh đã tải xong vẫn chạy khi mất mạng.
Không thấy số đo, nguồn	Mở bảng Thông tin trên thanh đầu bài (hoặc menu Thêm trên điện thoại).
Điện thoại không nối được	Cả máy tính và điện thoại cần Internet. Nếu mạng trường chặn, dùng bút trình chiếu hoặc phím mũi tên; màn hình giáo viên dạng cửa sổ thứ hai không cần mạng.
Cửa sổ giáo viên không mở	Trình duyệt chặn cửa sổ bật lên: bấm biểu tượng ở thanh địa chỉ, cho phép cửa sổ bật lên rồi thử lại.

Kịch bản 45 phút

Bốn hoạt động theo mạch dự đoán, quan sát trên cảnh 3D, giải thích. Mỗi dòng là một bước trên màn chiếu; phút là gợi ý, giáo viên chủ động co giãn.

Mở đầu0–6′Hình thành kiến thức6–37′Luyện tập37–41′Vận dụng41–45′

1. Mở đầu

0–6′

Đặt học sinh vào vai người chọn đất đóng đô, từ đó tự tìm ra cơ sở hình thành văn minh.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

0–6′6 phút

Bước 1/10Một kinh đô ở đỉnh châu thổ

Giáo viênChiếu toàn cảnh, chưa đọc lời giảng. Hỏi: nếu là thủ lĩnh Âu Lạc, em chọn đặt kinh đô ở nơi thế nào? Cho 2 phút ghi hai điều kiện. Gọi vài em, rồi đọc lời giảng: đất cao, sông, ruộng lúa, nghề đồng. Chốt: đó là cơ sở hình thành văn minh.

Học sinhGhi hai điều kiện vào mục 1, so với lời giảng.

Sản phẩm: Hai điều kiện ghi ở mục 1 của phiếu.

2. Hình thành kiến thức

6–37′

Đọc từng loại dấu tích trên cảnh 3D: lũy, hào, kho mũi tên, khuôn đúc, trống đồng; tách bằng chứng khảo cổ khỏi truyền thuyết.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

6–9′3 phút

Bước 2/10Lũy sớm nhất

Giáo viênChỉ hố khai quật cắt ngang lũy thành Trung. Nhấn mạnh: đáy lũy sớm nhất có niên đại C14 khoảng thế kỷ IV TCN, bên dưới còn dấu vết phòng thủ của cư dân Đông Sơn. Thành không mọc lên trong một ngày.

Học sinhNghe, quan sát mặt cắt.

9–13′4 phút

Bước 3/10Thành Trung, lũy chính

Giáo viênMở thẻ thành Trung để xem mặt cắt đúng tỉ lệ (lũy rộng 21,5 m, cao 4,5 m; hào rộng 12 m). Cho cả lớp trả lời câu hỏi trên màn chiếu bằng cách giơ tay.

Học sinhTrả lời câu hỏi. Ghi dòng 1 của mục 2.

13–16′3 phút

Bước 4/10Nước cũng là một phần của thành

Giáo viênChỉ sông Hoàng Giang và hệ hào nối nhau. Hỏi: hào nước vừa giúp phòng thủ, vừa giúp gì nữa?

Học sinhTrả lời miệng: thuyền bè đi lại, giao thương.

16–19′3 phút

Bước 5/10Thành Nội: câu hỏi còn mở

Giáo viênChỉ hình chữ nhật đều của thành Nội. Nói rõ: niên đại vòng này còn tranh luận. Dạy học sinh nói “có ý kiến cho rằng” khi bằng chứng chưa ngã ngũ.

Học sinhNghe; ghi “còn tranh luận” bên cạnh thành Nội nếu cần.

19–24′5 phút

Bước 6/10Sức người đắp thành

Giáo viênNêu hai con số: khoảng 2,2 triệu m³ đất đào đắp; riêng lũy giai đoạn sớm cần hơn 5 triệu ngày công. Bấm B (màn đen), cho cặp đôi thảo luận 2 phút: huy động chừng ấy sức người cần những gì?

Học sinhThảo luận cặp, trả lời câu 3a.

24–27′3 phút

Bước 7/10Mũi tên và khuôn đúc

Giáo viênChỉ kho Cầu Vực (khoảng 10.000 mũi tên đồng, 93 kg) và khuôn đúc ở Đền Thượng. Hỏi: khuôn đúc cho biết thêm điều gì mà kho mũi tên không cho biết?

Học sinhGhi dòng 2 và 3 của mục 2.

27–31′4 phút

Bước 8/10Trống đồng và lưỡi cày

Giáo viênChỉ trống Mả Tre chứa hiện vật đồng, nhiều nhất là lưỡi cày. Lưu ý các nguồn ghi số lượng khác nhau: khi dùng tư liệu phải ghi rõ nguồn.

Học sinhGhi dòng 4 của mục 2.

31–37′6 phút

Bước 9/10Truyền thuyết và bằng chứng

Giáo viênĐặt cạnh nhau: sử cũ kể 9 vòng xoáy ốc, dấu tích hiện còn là 3 vòng có hào. Cho cả lớp trả lời câu hỏi trên màn chiếu. Hỏi: truyền thuyết có vô ích không? (Không: nó cho biết người xưa nhớ và nghĩ gì.)

Học sinhTrả lời câu hỏi. Ghi dòng 5 của mục 2, trả lời câu 3b.

Sản phẩm: Bảng tư liệu ở mục 2 và hai câu trả lời ở mục 3.

3. Luyện tập

37–41′

Kiểm tra cách đọc niên đại và cách dùng bằng chứng.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

37–45′8 phút

Bước 10/10Cổ Loa hôm nay

Giáo viênCâu hỏi cuối trên màn chiếu (37–41 phút): cả lớp giơ một, hai hoặc ba ngón tay cho A, B, C rồi giáo viên bấm. Phút 41–45: học sinh viết mục 4; mời một em đọc. Thu phiếu hoặc giao hoàn thành ở nhà.

Học sinhTrả lời câu hỏi, viết mục 4 và tự đánh giá mục 5.

Sản phẩm: Câu trả lời của cả lớp cho câu hỏi trên màn chiếu.

4. Vận dụng

41–45′

Dùng tư liệu đúng cách: viết lời giới thiệu Cổ Loa có bằng chứng và ghi nguồn.

Tiếp nối bước trên, không cần chuyển màn chiếu.

Sản phẩm: Đoạn giới thiệu ở mục 4 và tự đánh giá ở mục 5.

Phiếu học tập

Một trang A4, in đen trắng được. Mỗi học sinh một tờ hoặc mỗi cặp một tờ.

Sáng Ăn Khoai · Lịch sử 10 · Phiếu học tập

Thành Cổ Loa: đọc văn minh Âu Lạc từ dấu tích

Họ tênLớp, nhóm

1Nếu em là thủ lĩnhđầu giờ, 2 phút

Em chọn đặt kinh đô ở nơi thế nào? Nêu hai điều kiện và lí do.

2Tư liệu nói gì?trong giờ

Ghi loại tư liệu (khảo cổ hay sử cũ, truyền thuyết) và điều nó cho biết về văn minh Âu Lạc: thuộc thành tựu nào?

Tư liệu	Loại	Cho biết điều gì, thuộc thành tựu nào
Niên đại C14 của lũy thành Trung
Kho khoảng 10.000 mũi tên đồng ở Cầu Vực
Khuôn đá đúc mũi tên ở Đền Thượng
Trống đồng Mả Tre chứa nhiều lưỡi cày
Chuyện thành 9 vòng xoáy ốc và nỏ thần

3Nghĩ nhanhtrong giờ

a.Vì sao việc đắp thành Cổ Loa được xem là dấu hiệu của một Nhà nước?

b.Vì sao không nên nói thành Cổ Loa “được xây xong năm 257 TCN”?

4Vận dụngcuối giờ

Viết 3–4 câu giới thiệu Cổ Loa cho khách tham quan. Có ít nhất một bằng chứng khảo cổ kèm số liệu, và ghi nguồn của bằng chứng đó.

5Tự đánh giácuối giờ

Em phân biệt được bằng chứng khảo cổ với truyền thuyết.

Em nêu được ít nhất ba thành tựu của văn minh Âu Lạc kèm bằng chứng.

Em ghi nguồn khi dùng một con số.

Đáp án và gợi ý chấm

Theo số mục trên phiếu. Câu hỏi trên màn chiếu có đáp án ngay trong màn hình giáo viên.

1: Ý hợp lí: đất cao ráo tránh lụt; gần sông để đi lại, phòng thủ; đồng ruộng màu mỡ nuôi được nhiều người; gần nơi có nghề đúc đồng làm công cụ, vũ khí.
2: C14 lũy thành Trung: khảo cổ; lũy chính đắp khoảng 300–100 TCN, đáy sớm nhất khoảng thế kỷ IV TCN, thành đắp qua nhiều giai đoạn (tổ chức xã hội, Nhà nước). Kho mũi tên: khảo cổ; kĩ thuật đúc đồng, sức mạnh quân sự (vật chất, Nhà nước). Khuôn đúc: khảo cổ; vũ khí được sản xuất hàng loạt ngay tại kinh đô (vật chất, Nhà nước). Trống Mả Tre và lưỡi cày: khảo cổ; nông nghiệp dùng cày (vật chất), trống gắn lễ hội (tinh thần). Chín vòng xoáy ốc, nỏ thần: sử cũ, truyền thuyết; cho biết người xưa nhớ và nghĩ gì về Cổ Loa, phải đối chiếu với dấu tích (3 vòng).
3a: Khối lượng đất khoảng 2,2 triệu m³, riêng lũy sớm cần hơn 5 triệu ngày công: phải có bộ máy huy động, nuôi và điều phối rất nhiều người, tức là có quyền lực tập trung.
3b: Niên đại C14 cho một khoảng thời gian, không cho một năm; lũy được đắp qua nhiều giai đoạn; năm 257 TCN là mốc theo sử cũ. Có thể nói: lũy chính phù hợp với khung thời gian Âu Lạc.
4: Đạt khi có: ít nhất một bằng chứng khảo cổ cụ thể (ví dụ khoảng 10.000 mũi tên đồng ở Cầu Vực, hay ba vòng thành có hào), có ghi nguồn, và không trình bày truyền thuyết như sự thật.
Màn chiếu: Ba câu trong bài: niên đại dựa vào C14 của mẫu trong lớp đất đắp; dấu tích hiện còn là 3 vòng khép kín, mỗi vòng có hào; lũy chính thành Trung đắp khoảng 300–100 TCN, không chỉ ra năm cụ thể.

Yêu cầu cần đạt và nguồn

Yêu cầu cần đạt

Lịch sử 10 › Một số nền văn minh trên đất nước Việt Nam trước 1858 › Văn minh Văn Lang – Âu Lạc. Trích nguyên văn Chương trình GDPT 2018.

Biết cách sưu tầm và sử dụng tư liệu lịch sử để tìm hiểu về văn minh Văn Lang - Âu Lạc.
Phân tích được cơ sở hình thành văn minh Văn Lang - Âu Lạc.
Nêu được những thành tựu tiêu biểu của nền văn minh Văn Lang - Âu Lạc về đời sống vật chất, đời sống tinh thần, tổ chức xã hội, Nhà nước.

Nguồn

Kim NC, Lai VT, Trinh HH. Co Loa: an investigation of Vietnam's ancient capital. Antiquity 2010;84(326):1011–1027.
Hilgers L. Vietnam's First City. Archaeology, Jul/Aug 2016 (phỏng vấn Nam C. Kim): niên đại lũy, số ngày công.
Wikipedia tiếng Việt, Thành Cổ Loa (dẫn Viện Sử học 1991): số đo lũy, hào, khối lượng đất.
Báo Nhân Dân, Mũi tên đồng Cổ Loa: từ huyền thoại đến lịch sử; VietnamPlus 6/1/2021: khuôn đúc mũi tên là bảo vật quốc gia.
Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội: trống đồng Mả Tre.
Đại Việt sử ký toàn thư, Ngoại kỷ, kỷ An Dương Vương: thành chín vòng xoáy ốc.
Yêu cầu cần đạt trích nguyên văn Chương trình môn Lịch sử 2018 (Thông tư 32/2018, sửa đổi bởi Thông tư 13/2022 và 17/2025).

Nội dung viết mới, không chép sách giáo khoa; dùng chung được cho cả ba bộ sách vì bám theo chương trình.