Sinh học 10 · 45 phút · Gói dạy thử

Hành trình của một phân tử protein tiết

Kịch bản theo phút, phiếu học tập một trang A4 và đáp án cho bài 3D Hành Trình Vào Tế Bào. Đọc 10 phút là dạy được. Phút dự kiến và việc của giáo viên từng bước cũng hiện trên màn hình giáo viên khi lên lớp.

Bản thử, chờ giáo viên bộ môn duyệt

Mở bài 3D

Bắt đầu trong 10 phút

Những gì cần biết trước khi vào lớp. Trang này in ra được (nút In kịch bản).

Học sinh làm được

Kể đúng thứ tự những nơi một protein tiết đi qua: nhân, lưới nội chất hạt, bộ máy Golgi, túi tiết, màng sinh chất.
Nêu được việc xảy ra ở mỗi chặng và chỉ ra cấu tạo nào của bào quan giúp nó làm việc đó.
Giải thích được xuất bào: túi tiết hoà vào màng sinh chất và đổ protein ra ngoài.
Ước lượng được ribosome nhỏ thế nào so với cả tế bào.

Chuẩn bị

Máy tính có Chrome hoặc Edge bản mới, nối máy chiếu. Chạy trang Kiểm máy trên chính máy này trước buổi dạy.
Mở bài một lần trước giờ học và bấm thử tới bước 5, để dữ liệu nguyên tử của ribosome được tải sẵn.
In phiếu học tập: mỗi học sinh một tờ, hoặc mỗi cặp một tờ.
Học sinh: Bút. Không cần máy tính hay điện thoại.

Năm bước lên lớp

Mở bài, bấm Lên lớp trên thanh đầu bài (hoặc phím Shift P).
Phòng sáng thì bật menu Thêm → Chế độ Máy chiếu cho chữ to và đậm hơn.
Menu Thêm → Màn hình giáo viên: cửa sổ này hiện phút dự kiến, việc cần làm, câu hỏi và đáp án của từng bước. Kéo cửa sổ bài sang màn chiếu, giữ cửa sổ giáo viên trên laptop. Hoặc quét mã để dùng điện thoại làm điều khiển.
Chuyển bước bằng bút trình chiếu, phím mũi tên, hoặc nút trên điện thoại. Phím B làm màn đen khi cần lớp thảo luận.
Làm theo cột Giáo viên của kịch bản. Đồng hồ trên màn hình giáo viên chuyển màu cam khi bước đang chậm so với dự kiến.

Khi gặp sự cố

Cảnh giật, chậm	Bài tự chuyển sang chế độ nhẹ khi máy yếu. Có thể mở sẵn bằng cách thêm `?lite=1` vào cuối địa chỉ. Đóng các tab khác.
Bước 5 tải lâu	Lần đầu phải tải dữ liệu nguyên tử của ribosome. Mở thử bước 5 một lần lúc chuẩn bị để trình duyệt lưu sẵn.
Phòng không có mạng	Dùng bản offline: một tệp HTML, chép vào máy và mở bằng trình duyệt.
Điện thoại không nối được	Cả máy tính và điện thoại cần Internet. Nếu mạng trường chặn, dùng bút trình chiếu hoặc phím mũi tên; màn hình giáo viên dạng cửa sổ thứ hai không cần mạng.
Cửa sổ giáo viên không mở	Trình duyệt chặn cửa sổ bật lên: bấm biểu tượng ở thanh địa chỉ, cho phép cửa sổ bật lên rồi thử lại.

Kịch bản 45 phút

Bốn hoạt động theo mạch dự đoán, quan sát trên cảnh 3D, giải thích. Mỗi dòng là một bước trên màn chiếu; phút là gợi ý, giáo viên chủ động co giãn.

Mở đầu0–5′Hình thành kiến thức5–33′Luyện tập33–40′Vận dụng40–45′

1. Mở đầu

0–5′

Gợi tò mò, để học sinh tự đặt giả thuyết về đường đi của protein.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

0–5′5 phút

Bước 1/11Câu hỏi mở đầu

Giáo viênChiếu toàn cảnh tế bào. Nêu tình huống: tế bào tuyến tụy làm ra insulin rồi đưa insulin vào máu. Hỏi: phân tử insulin đi qua những đâu để ra khỏi tế bào? Cho 2 phút, gọi hai em đọc dự đoán, chưa nhận xét đúng sai.

Học sinhGhi dự đoán vào mục 1 của phiếu.

Sản phẩm: Dự đoán ghi ở mục 1 của phiếu.

2. Hình thành kiến thức

5–33′

Theo một phân tử protein tiết qua từng bào quan; ở mỗi chặng nối cấu tạo với chức năng.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

5–8′3 phút

Bước 2/11Công thức nằm trong nhân

Giáo viênPhóng vào nhân, chỉ chất nhiễm sắc. Nói gọn: gen trên DNA được phiên mã thành bản sao mRNA. Hỏi câu trên màn chiếu, nghe hai, ba ý.

Học sinhTrả lời miệng. Ghi chặng 1 vào mục 2, trả lời câu 3a.

8–11′3 phút

Bước 3/11mRNA rời khỏi nhân

Giáo viênĐể cả lớp nhìn phân tử mRNA chui qua lỗ nhân. Hỏi: nếu bịt kín mọi lỗ nhân thì sao?

Học sinhQuan sát, trả lời miệng.

11–14′3 phút

Bước 4/11Lưới nội chất hạt

Giáo viênChỉ các hạt ribosome trên màng. Nhắc: ribosome đang được vẽ to hơn thật nhiều lần để dễ thấy.

Học sinhGhi chặng 2 vào mục 2.

14–17′3 phút

Bước 5/11Phóng tới một ribosome thật

Giáo viênĐể camera phóng liền một mạch xuống cấp nguyên tử (khoảng 10 giây), rồi dừng lại hỏi câu ước lượng. Cho 2 phút tính, gọi một em lên bảng.

Học sinhTính ở câu 3b.

17–20′3 phút

Bước 6/11tRNA đọc mã trên mRNA

Giáo viênChỉ tRNA nằm sâu trong ribosome: anticodon khớp với codon trên mRNA nên amino acid được nối đúng thứ tự.

Học sinhTrả lời câu 3c.

20–23′3 phút

Bước 7/11Chuỗi protein chui vào lưới nội chất

Giáo viênChỉ chuỗi màu cam đi qua đường hầm và kênh Sec61 vào lòng lưới nội chất. Nói rõ đường đi của chuỗi là ước lượng. Hỏi: nếu kênh Sec61 bị chặn thì sao?

Học sinhTrả lời miệng.

23–26′3 phút

Bước 8/11Bộ máy Golgi sửa và đóng gói

Giáo viênChỉ mặt cis và mặt trans. Hỏi hướng đi của protein qua Golgi và màu trong cảnh nói gì về hướng đó.

Học sinhGhi chặng 3 vào mục 2.

26–29′3 phút

Bước 9/11Xuất bào

Giáo viênTheo một túi tiết tới màng sinh chất. Hỏi: sau khi túi hoà vào màng, màng của túi đi đâu?

Học sinhGhi chặng 4 và 5 vào mục 2.

29–33′4 phút

Bước 10/11Năng lượng cho cả hành trình

Giáo viênChỉ ty thể và các hạt ATP. Mời một em kể lại cả hành trình trong một câu, cả lớp đối chiếu với dự đoán đầu giờ.

Học sinhĐếm số chặng đoán đúng, ghi vào mục 5.

Sản phẩm: Bảng năm chặng ở mục 2 và ba câu trả lời ngắn ở mục 3.

3. Luyện tập

33–40′

Kiểm tra ngay trên cảnh 3D: chỉ đúng bào quan, chọn đúng thứ tự.

PhútTrên màn chiếuGiáo viênHọc sinh

33–45′12 phút

Bước 11/11Kiểm tra

Giáo viênBảy câu trên màn chiếu (33–40 phút). Câu chỉ bào quan: mời một em lên bấm vào mô hình. Câu trắc nghiệm: cả lớp giơ một, hai hoặc ba ngón tay cho A, B, C rồi giáo viên bấm. Màn chiếu báo số câu đúng ngay lần đầu. Phút 40–45: học sinh làm mục 4 của phiếu; thu phiếu hoặc giao về nhà.

Học sinhTrả lời trên màn chiếu, rồi làm mục 4 và 5 của phiếu.

Sản phẩm: Điểm của cả lớp trên màn chiếu (số câu đúng ngay lần đầu).

4. Vận dụng

40–45′

Dùng hành trình vừa học để giải thích một tế bào thật: tế bào tuyến tụy tiết insulin.

Tiếp nối bước trên, không cần chuyển màn chiếu.

Sản phẩm: Câu trả lời ở mục 4 và tự đánh giá ở mục 5.

Phiếu học tập

Một trang A4, in đen trắng được. Mỗi học sinh một tờ hoặc mỗi cặp một tờ.

Sáng Ăn Khoai · Sinh học 10 · Phiếu học tập

Hành trình của một phân tử protein tiết

Họ tênLớp, nhóm

1Dự đoánđầu giờ, 2 phút

Theo em, một phân tử protein tiết đi qua những nơi nào, theo thứ tự nào, để ra khỏi tế bào?

Nhân→→→→→Ngoài tế bào

2Ghi lại hành trìnhtrong giờ

Chặng	Ở đâu	Việc gì xảy ra ở đó
1
2
3
4
5

3Nghĩ nhanhtrong giờ

a.Vì sao tế bào gửi bản sao mRNA ra khỏi nhân mà không gửi chính DNA?

b.Ribosome rộng khoảng 30 nm, tế bào khoảng 20 µm. Nếu tế bào to bằng lớp học dài 10 m, ribosome to cỡ vật gì? Ghi phép tính.

c.Một codon gồm mấy nucleotide? Có tất cả bao nhiêu codon khác nhau?

4Vận dụngcuối giờ

Tế bào tuyến tụy tiết rất nhiều insulin, một protein tiết. So với tế bào ít tiết protein, em đoán tế bào này có nhiều hơn những bào quan nào? Giải thích.

5Tự đánh giácuối giờ

So với dự đoán đầu giờ, em đoán đúng ____ / 4 chặng ở giữa.

Em kể lại được cả hành trình trong một câu.

Em giải thích được vì sao bào quan ở mỗi chặng làm được việc của nó.

Đáp án và gợi ý chấm

Theo số mục trên phiếu. Câu hỏi trên màn chiếu có đáp án ngay trong màn hình giáo viên.

1: Nhân → lưới nội chất hạt → bộ máy Golgi → túi tiết → màng sinh chất → ngoài tế bào. Chấp nhận ghi “ribosome trên lưới nội chất hạt”.
2: Nhân: gen trên DNA được phiên mã thành mRNA, mRNA ra bào tương qua lỗ nhân. Lưới nội chất hạt: ribosome bám màng dịch mã; chuỗi protein chui qua kênh Sec61 vào lòng lưới nội chất và gấp nếp. Golgi: protein được sửa đổi (thường là gắn chuỗi đường ngắn), phân loại, đóng gói vào túi. Túi tiết: đi dọc vi ống tới màng. Màng sinh chất: túi hoà vào màng, protein ra ngoài tế bào (xuất bào).
3a: DNA là bản gốc, được giữ an toàn trong nhân và dùng lại nhiều lần; mRNA là bản sao tạm, tế bào làm được nhiều bản sao để nhiều ribosome dịch mã cùng lúc.
3b: 20 µm ÷ 30 nm ≈ 670 lần; 10 m ÷ 670 ≈ 1,5 cm, cỡ một viên bi. Kích thước tế bào 20 µm là giả định để ước lượng.
3c: 3 nucleotide. Có 4 loại nucleotide, mỗi vị trí có 4 khả năng, nên có 4 × 4 × 4 = 64 codon.
4: Nhiều lưới nội chất hạt (nhiều ribosome bám màng để tổng hợp protein tiết) và nhiều bộ máy Golgi (sửa, đóng gói), nhiều túi tiết. Có thể thêm: nhiều ty thể để cung cấp ATP. Chấm đủ ý khi có lưới nội chất hạt và Golgi kèm lí do.
Màn chiếu: Bảy câu kiểm tra trong cảnh 3D: nhân, lưới nội chất hạt, Golgi, ty thể (bấm vào mô hình); codon gồm 3 nucleotide; màng túi tiết trở thành một phần của màng sinh chất; thứ tự nhân → lưới nội chất hạt → Golgi → túi tiết → màng sinh chất.

Yêu cầu cần đạt và nguồn

Yêu cầu cần đạt

Sinh học 10 › Sinh học tế bào › Cấu trúc tế bào. Trích nguyên văn Chương trình GDPT 2018.

Phân tích được mối quan hệ giữa cấu tạo và chức năng của các bào quan trong tế bào.
Trình bày được cấu trúc của nhân tế bào và chức năng quan trọng của nhân.
Trình bày được hiện tượng nhập bào và xuất bào thông qua biến dạng của màng sinh chất. Lấy được ví dụ minh hoạ.

Nguồn

OpenStax, Biology 2e, mục 4.4 The Endomembrane System and Proteins (CC BY 4.0): lưới nội chất hạt và Golgi nhiều ở tế bào tiết protein; túi tiết hoà vào màng sinh chất.
OpenStax, Biology 2e, mục 15.1 The Genetic Code (CC BY 4.0): codon gồm 3 nucleotide, 64 codon.
Voorhees RM và cs., Cell 2014, doi:10.1016/j.cell.2014.05.024: cấu trúc ribosome và kênh Sec61 (PDB 3J7R) dùng trong cảnh 3D.
Yêu cầu cần đạt trích nguyên văn Chương trình môn Sinh học 2018 (Thông tư 32/2018/TT-BGDĐT).

Nội dung viết mới, không chép sách giáo khoa; dùng chung được cho cả ba bộ sách vì bám theo chương trình.